DE ENKHUIZER EN DE ELBURGSCHE ALMANAK
De Enkhuizer Almanak vormt een merkwaardig fenomeen in de Nederlandse cultuur. Het kleine boekje bestaat reeds meer dan vier eeuwen en is de oudste nog verschijnende almanak ter wereld. De Enkhuizer Almanak is sinds de eerste verschijning meer dan vierhonderd jaar een boekje voor dagelijks gebruik gebleven. Naast de traditionele en eeuwenoude rubrieken, die ieder jaar geactualiseerd worden, staan in het kleine boekje tal van wetenswaardigheden, verhaaltjes en tips op allerlei gebied.
In dit artikel gaan we verder in op de historie, maar ook de functie van de Enkhuizer Almanak. Voor de Zuiderzeevissers was deze almanak een onmisbaar attribuut.
Het artikel sluit af met de Elburgsche Almanak. In navolging van andere steden kreeg ook Elburg in 1768 een almanak. Maar het zou slechts blijven bij die ene jaargang…
Historie
Het titelblad van de Enkhuizer Almanak voor het jaar 2004 vermeldt dat dit de 409e jaargang is. Dit suggereert dat de almanak voor het eerst in 1595 is verschenen. Helemaal zeker is dit oprichtingsjaar niet. In geen enkele bibliotheek, rijksuniversiteit of andere instelling zijn almanakken bewaard die dateren uit het eind van de zestiende eeuw. In het Rijksmuseum wordt echter een gedeelte van een almanak uit 1596 bewaard. Dit restant is gevonden op Nova Zembla in het "Behouden Huys" en daar achtergelaten tijdens de befaamde overwintering door de Hollandse ontdekkingsreizigers Willem Barendsz., Cornelis de Rijp en Jacobus van Heemskerk. Algemeen wordt aangenomen dat het hier gaat om een exemplaar van de Enkhuizer Almanak.
De uitgeverij van de Enkhuizer Almanak is in het bezit van een bijzonder archief. Het oudste exemplaar van deze collectie dateert uit 1686. Vermeldingen in deze uitgave wijzen er op dat de almanak toen al gedurende ongeveer honderd jaar min of meer regelmatig verscheen.
Naam
De naam Enkhuizer Almanak is eigenlijk misleidend. Wat niet alom bekend is dat deze almanak tot voor een aantal jaren nooit uitgegeven of gedrukt is in Enkhuizen. In de zeventiende eeuw was Enkhuizen een belangrijke havenplaats. De Verenigde Oost-Indische Compagnie had er grote pakhuizen en zeeschepen vertrokken uit deze Zuiderzeestad. De zwaar beladen schepen konden bij terugkeer uit de Oost steeds moeilijker de haven van Amsterdam bereiken. De watergetijden, een belangrijk gegeven voor de almanak, begonnen altijd met die van Enkhuizen. Met het oog op de voorname plaats die Enkhuizen toentertijd innam in Holland heeft waarschijnlijk op een later tijdstip de toevoeging "Enkhuizer" aan de almanak toegevoegd.
Verschijning
Het uitgaverecht van de Enkhuizer Almanak is eeuwenlang in handen geweest van de familie Stichter. Johannes Stichter was drukker en boekverkoper in Amsterdam. In het jaar 1800 ontving een vrouwelijke nazaat van deze familie Stichter via erfenis het uitgaverecht van de almanak. Ze trouwde met ene Van der Staden. Zodoende gingen de rechten over naar de familie Van der Staden.
Ondanks het drukverbod in de Franse Tijd en de censuur van de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef de Enkhuizer Almanak ieder jaar trouw verschijnen.
Heel lange tijd werd de Enkhuizer Almanak gedrukt in Amsterdam. Aan het eind van de 19e eeuw verhuisde de toenmalige uitgever naar Haarlem. Van 1952 tot 1992 was de standplaats Apeldoorn. Sinds 1992 wordt de Enkhuizer Almanak in Enkhuizen uitgegeven.
Lering en vermaak
De Enkhuizer Almanak heeft met artikeltjes altijd geprobeerd "de verheffing des volks" na te streven. Wie de leeskunst machtig was kon uit de almanak altijd wel iets opsteken.Vooral in de 19e eeuw werden leerrijke verhandelingen en zang- en dichtstukjes opgenomen. Jan Pieter Heije (beroemd geworden met Piet Hein en de Zilvervloot!) en Nicolaas Beets publiceerden omstreeks 1845 regelmatig in de "Enkhuizer".
Ook de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen heeft een lange reeks van jaren invloed gehad in de Enkhuizer Almanak. Het "Nut" mikte op het grote publiek. De inhoud moest vooral leerzaam zijn. Daarnaast verschenen er ook luchtige en vermakelijke verhaaltjes in de almanak.
Redactionele opzet
De redactionele opzet van de diverse almanakken kwam vaak in grote lijnen met elkaar overeen. Veelal waren in de almanakken dezelfde rubrieken opgenomen zoals:
- een uitgebreid calendarium
- data van belangrijke markten en kermissen
- weersvoorspellingen
- watergetijden
- astronomische waarnemingen zoals uren van opkomst en ondergang van de zon en de maan
- vermelding van christelijke feestdagen
- anekdotes, spreuken en vertellingen, prentjes en dichtstukjes
- vertrektijden van trekschuiten, diligences en postwagens
- tijden waarop de klok geluid werd van de stadspoorten
Zuiderzeevissers
Voor de Zuiderzeevissers was de Enkhuizer Almanak een onmisbaar boekje. De vissers waren sterk afhankelijk van de watergetijden. Vóór 1932 werd nog bijna uitsluitend "op de zeilen" gevist. Voor de vissers was het belangrijk om te weten wanneer het eb en vloed was. Met opkomende vloed konden de vissers bij windstil zich vaak toch nog verplaatsen met hun vaartuig. De stand van het water was daarnaast ook bepalend om op ondiepere plekken te kunnen vissen. Door de Enkhuizer Almanak te raadplegen wisten de vissers precies wanneer het eb of vloed was.
Ook was de Enkhuizer Almanak belangrijk om de stand van de maan vast te stellen in verband met de visserij op paling. Bij volle maan waren de palingvangsten minder omdat paling gevoelig was (is) voor maanlicht.
Tenslotte gebruikten de vissers de almanak voor het raadplegen van de katholieke feestdagen. Een late Pasen was voor de haringvangst voordelig. Katholieke mensen aten in de Vastentijd gemiddeld vaker haring. Daardoor bleef de prijs van de haring vaak hoger dan bij een late Pasen.
Vandaar dat de vissers voor de afsluiting van de Zuiderzee bijna allemaal een Enkhuizer Almanak aan boord hadden. In het Nieuws- en Advertentieblad voor Elburg en omstreken stond vroeger steevast in december een advertentie van drukkerij Hengeveld waarin de Enkhuizer almanak werd aangeprezen.
De 88-jarige oud-visser Jan van Triest (EB 51) kon bovenstaande lezing beamen: "Vóór 1932 hadden de vissers standaard een Enkhuizer Almanak aan boord. Ik heb mijn vader er vaak in zien lezen.Het was voor een visserman een onmisbaar attribuut. Je kon er je voordeel mee doen!"
Elburgsche Almanak
In 1768 verscheen de eerste jaargang van de Elburgsche Almanak. Deze almanak werd uitgegeven bij de weduwe Nicolaas van der Kamp en Zoon, "boekverkoopers". Niet duidelijk is echter in welke plaats het boekje is gedrukt.
In navolging van andere steden kreeg Elburg daarmee ook een almanak. Zeer waarschijnlijk is het bij die ene jaargang gebleven. Er zijn geen andere exemplaren bekend.
De bewaard gebleven Elburgsche Almanak maakt deel uit van het archief van de familie Raedt van Oldenbarneveld. Zij woonden in de tweede helft van de 18e eeuw en de eerste decennia van de 19e eeuw op het landgoed Morren bij Oosterwolde. Het almanakje wordt bewaard in het Geldersarchief te Arnhem. Een transcriptie van de Elburgsche Almanak ligt in het stadsarchief van Elburg.
Ter gelegenheid van de tentoonstelling over Enkhuizer Almanakken is dit bijzondere exemplaar tijdelijk uitgeleend aan het Gemeentemuseum te Elburg.
In de Elburgsche almanak treffen we ondermeer gegevens aan over in Elburg woonachtige personen en hun diverse openbare functies, zowel in bestuurlijk alsook in uitvoerend opzicht. De historische waarde van het boekje is belangrijk omdat deze bron aanvullende gegevens verschaft over het leven in Elburg in de tweede helft van 18e eeuw.
Naast de namen van de functionarissen staan ook de beurtdiensten van de Elburger veerschippers op Amsterdam vermeld. "Des Son-, Dings- en Donderdagsmiddags, ten 1 uur, met het luiden der veerklok" voeren de veerschippers van Elburg op Amsterdam af.
De toenmalige eigenaren van de veerschepen waren: Gerrit Vermeer, Tjibbe de Vries, Matje Peters, Hermen van der Wolde, Dries Koopman, Marten Reiersz. en Dirk Balk.
Ook de data van belangrijke markten en de jaarlijkse kermis worden genoemd:
"Kermis begint altijd op den laatsten Zondag in October en eindigt op den tweeden daar aanvolgenden Dingsdag
Magere Beestenmerkt den 15, 22 en 29 april
Vette Beestenmerkt den 12, 19 en 26 October
Weeckelijksche merkt alle Dingsdagen"
Interessant is ook de vermelding van de namen van de leden van de magistraat van Elburg in 1768:
"Burgemeesteren:
Derk Gerrit van Hoeclum
Antoni Barneveld
Schepenen en Raaden:
Derk Gerrit van Hoeclum
Mr. Johan Burchard Tulleken
Wynand Maximiliaan Jacob Baron van Renesse, Heer van den Brinck
Dr. Hermen Arnold Brouwer
Antoni Barneveld
Mr. Gijsbert Gerhard Sandberg
Mr. Hendrik Antoni Julien
Mr. Jan Hendrik Rauwenhoff
Scholt:
Derk Gerrit van Hoeclum
Secretaris:
Mr. Gijsbert Gerhard Santberg"
Voor onderzoek naar de geschiedenis van Elburg is de Elburgsche Almanak een zeer interessante bron. Naast de diverse namen treffen we ook bijzondere beroepen en functies aan zoals de brandmeesters, de weesmeesters, de voorzanger, ontvanger der stadsverpondingen, de gildenmeesters en de bootschuivers. Maar ook de namen van de kerkmeesters, de waagmeester, de turfmeetsters, de poortiers en de stadvroedvrouw worden in de Elburgsche Almanak vermeld.
Naschrift:
In het Gemeentemuseum van Elburg is tot januari 2005 een kleine expositie te bewonderen over de Enkhuizer Almanak. Deze verzamreling van almanakken is eigendom van Willem van Norel.
Heel bijzonder is ook de bruikleen van de enige Elburgsche Almanak uit het jaar 1768. Deze unieke almanak is tijdelijk afgestaan door het Gelders Archief te Arnhem en is afkomstig uit de privé-collectie van de familie Raedt van Oldenbarneveld (landgoed Morren bij Oosterwolde).
